Karel Čapek

Morto de Arĥimedo

rakonto el „Libro de apokrifoj“

tradukis Josef Vondroušek

ciferecigis Miroslav Malovec

	Fakte la historio pri Arĥimedo ne estis precize tia, kiel oni ĝin priskribas; estas ja vere, ke li estis mortigita, kiam Romianoj konkeris Sirakuzon, sed ne estas ĝuste, ke en lian domon penetris romia soldato por rabi, kaj ke Arĥimedo, absorbita per desegno de ia geometria problemo, je li ĉagrene ekmurmuris: "Ne difektu miajn cirklojn!" Unue Arĥimedo ne estis distra profesoro, ne scianta, kio okazas ĉirkaŭ li; male, li estis laŭ karaktero vera soldato, kiu inventadis por Sirakuzo militmaŝinojn por defendo de la urbo; due, tiu romia soldato ne estis ebria rabanto, sed klera kaj ambicia staba centestro Lucio, kiu sciis, kun kiu li havas la honoron, kaj ne venis rabi, sed salutinte soldate sur la sojlo, diris: "Estu sana, Arĥimedo."

	Arĥimedo levis la okulojn de la vaksa tabuleto, sur kiu li vere ion geometrie desegnis, kaj diris: "Nu, kio?"
	"Arĥimedo," diris Lucio, "ni scias, ke sen viaj militmaŝinoj ĉi tiu Sirakuzo estus defendinta sin eĉ ne monaton; tiamaniere ni devis okupi nin pri ĝi dum du jaroj. Ne pensu, ni soldatoj scias tion apreci. Brilegaj maŝinoj. Gratulon."
	Arĥimedo mansvingis. "Mi petas vin, ĝi estas ja tutsimpla. Ordinaraj ĵetmekanismoj - nu, tia ludilo. Science ĝi ne havas konsiderindan valoron."
	"Sed milite jes," opiniis Lucio. "Aŭdu, Arĥimedo, mi venis diri al vi, ke vi laboru kun ni."
	"Kun kiu?"
	"Kun ni Romianoj. Vi devas tamen vidi, ke Kartago dekadencas. Kial do helpi al ili! Nun ni abrupte finos kun Kartago, vi vidos. Vi devus prefere iri kun ni, vi ĉiuj."
	"Kial?" murmuris Arĥimedo. "Ni Sirakuzanoj estas hazarde Grekoj. Kial ni devus iri kun vi?"
	"Ĉar vi vivas en Sicilio kaj ni Sicilion bezonas."
	"Kaj kial vi ĝin bezonas?"
	"Ĉar ni volas regi super Mediteraneo."

	"Ha," diris Arĥimedo kaj observis enpense sian tabuleton. "Kaj por kio vi tion volas?"
	"Kiu estas mastro de Mediteraneo," diris Lucio, "estas mastro de l' mondo. Tio estas ja klara."
	"Ĉu vi devas esti mastroj de l' mondo?"
	"Jes. La misio de Romio estas iĝi mastro de l' mondo. Kaj mi diras al vi, ke ĝi estos."
	"Eble," diris Arfiimedo forviŝante ion sur la vakstabuleto. "Sed mi ne konsilus tion al vi, Lucio. Aŭdu, esti mastro de l' mondo - iam ĝi kaŭzos al vi teruregan defendadon. Domaĝe pri la laboro, kiun vi havos kun gi."
	"Estas egale; sed ni estos granda regno."
	"Granda regno," murmuris Arĥimedo. "Se mi desegnas malgrandan cirklon aŭ grandan cirklon, ĝi estas tamen nur cirklo. ]en, denove limoj, neniarn vi estos sen limoj, Lucio. Ĉu vi pensas, ke granda cirklo estas pli perfekta ol malgranda cirklo? Vi pensas, ke vi estas pli granda geometro, se vi desegnas pli grandan cirklon?"
	"Vi grekoj konstante ludas per argumentoj," oponis centestro Lucio. "Jen ni, ni pruvas nian veron alie."
	"Per kio?"
	"Per ago. Ekzemple ni konkeris vian Sirakuzon. Sekve Sirakuzo apartenas al ni. Ĉu ĝi estas klara pruvo?"
	"Estas," diris Arĥimedo kaj gratis sin per grifelo en la haroj. "Jes, vi konkeris Sirakuzon; sed ĝi jam ne estas kaj neniam plu estos tiu Sirakuzo, kia ĝis nun. Ĝi estis granda kaj glora urbo, homo; de nun neniam ĝi estos granda. Domaĝe pri Sirakuzo!"
	"Sed Romio estos granda. Romio devas esti la plej forta en la tuta tera sfero."
	"Kial?" 
	"Por kapabli rezisti. Ju pli fortaj ni estas, des pli da malamikoj ni havas. Tial ni devas esti la plej fortaj."
	"Kio koncernas la forton," murmuris Arĥimedo. "Mi estas iome fizikisto, Lucio, kaj ion mi diros al vi. La forto blokas forton."
	"Kion ĝi signifas?"
	"Estas tia leĝo, Lucio. Forto, kiu efikas al io, per tio estas blokata. Ju pli fortaj vi estos, des pli da viaj fortoj por tio vi konsumos; kaj iam venos tempo -"
	"Kion vi volis diri?"
	"Ba nenion. Mi ne estas profeto, homido; mi estas nur fizikisto. La forto blokas forton. Nenion plu mi scias."
	"Aŭdu, Arĥimedo, ĉu vi volus labori por ni? Eĉ imagon vi ne havas, kiaj grandegaj ebloj apertiĝus al vi en Romio. Vi konstruus la plej fortajn militmaŝinojn en la mondo."
	"Vi devas pardoni, Lucio; mi estas maljuna homo kaj ankoraŭ mi volus ellabori unu aŭ du el miaj pensoj. Kiel vi vidas, ĵus mi ion ĉi tie geometrie desegnas."
	"Arĥimedo, ĉu ne logas vin konkeradi kun ni la regadon super la mondo? - Kial vi silentas?"
	"Pardonu," murmuris Arĥimedo super sia tabuleto. "Kion vi diris?"
	"Ke homo, kia vi, povus konkeradi la mondregadon."
	"Hm, la mondregado," diris Arĥimedo enpense. "Vi ne rajtas koleri, sed mi havas ĉi tie ion pli gravan. Sciu, ion daŭran. Ion, kio vere ĉi tie restos."
	"Kio ĝi estas?"
	"Atenton, ne forviŝu miajn cirklojn! Jen maniero, kiel elkalkuli areon de cirkla sektoro."

	Pli poste estis eldonita raporto, ke la dokta Arĥimedo perdis la vivon hazarde.

Karel Čapek
SMRT ARCHIMÉDOVA
z „Knihy apokryfů“

Ona totiž ta historie s Archimédem nebyla docela tak, jak sepíše; je sice pravda, že byl zabit, když Římané dobyli Syrakus, ale není správné, že do jeho domu vnikl římský voják, aby plenil, a že Archimédes, ponořený do rýsování nějaké geometrické konstrukce, na něho mrzutě zavrčel: “Neruš mi mé kruhy!” Předně Archimédes nebyl žádný roztržitý profesor, který neví, co se kolem něho děje; naopak byl od nátury pravý voják, který vymýšlel pro Syrakusy válečné stroje na obranu města; za druhé pak ten římský vojáček nebyl žádný opilý kořistník, nýbrž vzdělaný a ctižádostivý štábní setník Lucius, který věděl, s kým má tu čest, a nepřišel plenit, nýbrž vzdal na prahu vojenský salut a řekl: “Buď zdráv, Archiméde.”
Archimédes zvedl oči od voskové deštičky, na které opravdu něco rýsoval, a řekl: “Co je?”
“Archiméde,” děl Lucius, “my víme, že bez tvých válečných strojů by se tyhle Syrakusy nebyly udržely ani měsíc; takhle jsme s nimi měli dvě léta co dělat. Nemysli si, my vojáci to dovedeme ocenit. Skvělé stroje. Gratuluju.”
Archimédes mávl rukou. “Prosím tě, na tom přece nic není. Obyčejné vrhací mechanismy – nu, taková hračka. Vědecky to nemá valného významu.”
“Ale vojensky ano,” mínil Lucius. “Poslyš, Archiméde, já jsem ti přišel říci, abys pracoval s námi.”
“S kým?”
“S námi Římany. Musíš přece vidět, že Kartágo je v úpadku. Nač jim ještě pomáhat! Teď zatočíme s Kartágem, to budeš koukat. Měli byste jít raději s námi, vy všichni.”
“Proč?” bručel Archimédes. “My Syrakusané jsme náhodou Řekové. Proč bychom měli jít s vámi?”
“Protože žijete na Sicílii, a my Sicílii potřebujeme.”
“A proč ji potřebujete?”
“Protože chceme ovládnout Středozemní moře.”
“Aha,” děl Archimédes a pohlížel zamyšleně na svou deštičku. “A k čemu to chcete?”
“Kdo je pánem Středozemního moře,” řekl Lucius, “je pánem světa. To přece je jasné.”
“Copak musíte být pány světa?”
“Ano. Poslání Říma je, aby se stal pánem světa. A říkám ti, že jím bude.”
“Možná,” řekl Archimédes a smazával něco na voskové tabulce. “Ale já bych vám to neradil, Lucie. Poslyš, být pánem světa – to vám dá jednou ukrutné hájení. Škoda té práce, co s tím budete mít.”
“To je jedno; ale budeme veliká říše.”
“Veliká říše,” mumlal Archimédes. “Když nakreslím malý kruh nebo velký kruh, je to pořád jenom kruh. Zas tady jsou hranice – nikdy nebudete bez hranic, Lucie. Myslíš, že velký kruh je dokonalejší než malý kruh? Myslíš, že jsi větší geometr, když nakreslíš větší kruh?”
“Vy Řekové si pořád hrajete s argumenty,” namítl setník Lucius. “To my dokazujeme svou pravdu jinak.”
“Čím?”
“Činem. Například jsme dobyli vašich Syrakus. Ergo nám Syrakusy náležejí. Je to jasný důkaz?”
“Je,” řekl Archimédes a škrabal se s pisátkem ve vlasech. “Ano, dobyli jste Syrakus; jenže to už nejsou a nebudou ty Syrakusy jako dosud. Bylo to velké a slavné město, člověče; teď už nikdy nebude veliké. Škoda Syrakus!”
“Zato Řím bude veliký. Řím musí být nejsilnější v celém okruhu zemském.”
“Proč?”
“Aby se udržel. Čím jsme silnější, tím víc máme nepřátel. Proto musíme být nejsilnější.”
“Co se týče síly,” mumlal Archimédes. “Já jsem tak trochu fyzik, Lucie, a něco ti řeknu. Síla se váže.”
“Co to znamená?”
“To je takový zákon, Lucie. Síla, která působí, se tím váže. Čím budete silnější, tím více svých sil na to spotřebujete; a jednou přijde chvíle –”
“Co jsi chtěl říci?”
“Ale nic. Já nejsem prorok, člověče; jsem jenom fyzik. Síla se váže. Víc nevím.”
“Poslyš, Archiméde, nechtěl bys pracovat s námi? Nemáš ponětí, jaké ohromné možnosti by se ti otevřely v Římě. Stavěl bys ty nejsilnější válečné stroje na světě –”
“Musíš odpustit, Lucie; jsem starý člověk a ještě bych chtěl vypracovat jednu nebo dvě ze svých myšlenek. – Jak vidíš, zrovna si tady něco rýsuju.”
“Archiméde, neláká tě dobývat s námi vlády nad světem? – Proč mlčíš?”
“Promiň,” brumlal Archimédes nad svou deštičkou. “Co jsi řekl?”
“Že člověk jako ty by mohl dobývat světovlády.”
“Hm, světovláda,” děl Archimédes zahloubaně. “Nesmíš se zlobit, ale já tady mám něco důležitějšího. Víš, něco trvalého. Něco, co tu opravdu zůstane.”
“Co to je?”
“Pozor, nesmaž mi mé kruhy! To je způsob, jak se dá vypočítat plocha kruhové výseče.”
*
Později byla vydána zpráva, že učený Archimédes přišel o život náhodou.

Lidové noviny 17. 4. 1938